De rekening ligt op je deurmat
Stel je voor: je verliest je baan. Tot voor kort had je recht op maximaal twee jaar WW. Dit kabinet maakt daar een jaar van. Je bent volledig afgekeurd voor werk? Die regeling, de IVA, wordt afgeschaft. Je dagloon lag boven het maximum? Pech, dat maximumdagloon gaat 20 procent omlaag. Ook voor je huidige uitkering.
Het CPB en PBL hebben het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA doorgerekend. De uitkomst is hard. Niet voor lobbyisten of wapenhandelaren. Voor gewone mensen.
Ze noemen het een vrijheidsbijdrage
Het kabinet is goed in dingen een mooi woord geven. De belastingverhoging voor burgers heet "vrijheidsbijdrage." Wat het echt betekent: je belastingschijven en kortingen groeien minder mee met de prijsstijgingen. Je betaalt meer belasting zonder dat iemand het woord belastingverhoging in de mond neemt. Opbrengst: 3,4 miljard euro per jaar.
Het plaatje is duidelijk: huishoudens draaien op, bedrijven worden ontzien. En de belasting op vermogen en winst daalt zelfs.
En waar gaat dat geld naartoe? Naar defensie. 8,1 miljard euro extra in 2030, oplopend tot 19,3 miljard in 2035. Dat is de NAVO-norm, zegt de coalitie. Maar die norm is geen natuurwet. Het is een politieke keuze om het leger te betalen met de portemonnee van werkenden en mensen met een uitkering.
Wie de klappen krijgt
De koopkracht van een doorsnee huishouden daalt met 0,4 procent per jaar door dit pakket. Dat klinkt misschien weinig. Maar het is een daling bovenop een situatie waarin de groei al mager was. Alles bij elkaar gaan huishoudens er gemiddeld 0,2 procent per jaar op vooruit. Dat merk je niet.
Maar de gemiddelden vertellen niet het hele verhaal. De klappen vallen scheef.
Mensen met een laag inkomen gaan er meer op achteruit dan mensen met een hoog inkomen. Dat zegt het CPB zelf. Wie weinig verdient, heeft vaak hogere zorgkosten en wordt dus harder geraakt door het hogere eigen risico van 520 euro. Die mensen profiteren minder van de nieuwe kindregeling. En ze verliezen meer zorgtoeslag.
Het aandeel mensen in armoede stijgt van 2,5% naar 2,7%. Dat zijn tienduizenden mensen extra. De toename zit vooral bij mensen met een klein inkomenstekort. De verhoogde kinderbedragen zorgen ervoor dat kinderarmoede gelijk blijft, maar voor volwassenen wordt het slechter.
Bij de laagste inkomens zijn de verschillen ook het grootst. Sommige mensen worden echt keihard geraakt. Omdat de aftrek voor zorgkosten verdwijnt. Omdat de vermogensgrens voor zorgtoeslag omlaag gaat. Omdat ze een eigen risico moeten betalen dat ze niet hebben.
Het vangnet wordt gesloopt
Dit is misschien het ergste deel van het akkoord. Het sociale vangnet dat we in tientallen jaren hebben opgebouwd, wordt stuk voor stuk afgebroken.
De WW gaat van maximaal twee jaar naar een jaar. Je bouwt langzamer rechten op. Je moet 42 van de 52 weken hebben gewerkt om er gebruik van te mogen maken. De IVA verdwijnt voor nieuwe aanvragers. Het maximumdagloon gaat 20 procent omlaag, ook voor mensen die nu al een uitkering krijgen.
Meer dan 77.000 mensen hebben nu een uitkering boven het nieuwe maximumdagloon. Hun uitkering zakt bruto met 926 euro per maand. Het CPB noemt dit een "inkomensschok" en zegt erbij dat ze de gevolgen maar voor een deel hebben kunnen doorrekenen. De echte schade is groter dan wat de cijfers laten zien.
Ziek zijn wordt duurder
Het eigen risico gaat naar 520 euro in 2030. Er komt een eigen bijdrage voor wijkverpleging. Huishoudelijke hulp verdwijnt uit de Wmo. Zorg van niet-gecontracteerde aanbieders wordt niet meer vergoed. Sommige medicijnen gaan uit het basispakket.
Het CPB zegt het zelf: die kortingen leiden "niet automatisch tot een verbetering van doelmatigheid" en "kunnen leiden tot minder zorg en/of kwaliteitsverlies."
Er komen potjes voor gemeenten om mensen met een chronische ziekte te helpen. Maar wie weleens met een gemeente te maken heeft gehad over geld, weet hoe dat gaat. Formulieren, wachtlijsten, afwijzingen. De bezuiniging is keihard en direct. De hulp die ervoor in de plaats moet komen is vaag en onzeker.
De schuld groeit gewoon door
Ondanks al die bezuinigingen op zorg en uitkeringen, ondanks de hogere belastingen, stijgt de staatsschuld.
Hoe kan dat? Omdat de coalitie tegelijk enorm veel geld uitgeeft aan defensie en miljarden opzij zet voor klimaat en stikstof na 2030. Die uitgaven zijn op zich te verdedigen. Maar de manier waarop ze worden betaald niet. Je betaalt geen toekomstplannen door het vangnet kapot te maken en gewone mensen meer belasting te laten betalen. Je betaalt ze door de rekening neer te leggen bij wie het meeste heeft. En dat doet dit kabinet niet.
De belasting op vermogen en winst daalt met 0,4 miljard. Woningcorporaties krijgen belastingvoordeel, de overdrachtsbelasting gaat omlaag. De rekening van defensie en klimaat betalen werkenden. Niet de mensen met geld.
Wat hieruit blijkt
Dit coalitieakkoord is geen technisch verhaal. Het is een politieke keuze. De keuze om gewone mensen minder te laten overhouden. Om het vangnet voor werklozen en zieken dunner te maken. Om zorg duurder te maken voor wie ziek is. Om belasting op werk te verhogen terwijl vermogen met rust wordt gelaten.
D66, VVD en CDA noemen dit verantwoordelijk beleid. Het CPB laat zien dat het beleid is dat de ongelijkheid groter maakt, de zekerheid van je inkomen verkleint en de mensen met het minste geld het hardst raakt.
Er kan ook anders. Een belastingstelsel dat vermogen en winst eerlijk belast. Geld voor zorg, onderwijs en woningen zonder dat je daarvoor het vangnet hoeft te slopen. Een defensieplan dat niet wordt betaald door mensen met een uitkering. Die keuze is er. Hij wordt alleen niet gemaakt.
De vraag is niet of we het ons kunnen veroorloven om het anders te doen. De vraag is of we het ons kunnen veroorloven om zo door te gaan.